Elektrolity niezbędne w biegunce

Jesteś w: Dla pacjenta

Na wstępie należy zdać sobie sprawę, że odwodnienie nie jest zwyczajnym ubytkiem wody z organizmu. Towarzyszą mu zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i osmolarności surowicy. Oprócz wody organizm traci również sód oraz zasadowe sole potasu, co prowadzi do obniżenia pH osocza (kwasicy). Zmniejszenie objętości krążącej krwi stymuluje także sekrecję aldosteronu z kory nadnerczy, który dodatkowo zmniejsza wchłanianie potasu, powodując hipokaliemię. Utrata płynów może skutkować również niewydolnością nerek na drodze  zmniejszenia przepływu krwi przez kłębuszki nerkowe, co dodatkowo potęguje  „zakwaszanie” organizmu. Kwasica metaboliczna  objawia się głębokimi i szybkimi oddechami oraz nasileniem wymiotów. Objawy odwodnienia u dorosłych obejmują: zmęczenie, zawroty i bóle głowy, skurcze mięśni, zmniejszenie ilości wydalanego moczu, suchość ust i języka, osłabienie i poirytowanie. O znacznym odwodnieniu świadczą dodatkowo przyspieszenie akcji serca oraz śpiączka. Jest to stan zagrożenia życia i konieczna jest natychmiastowa pomoc lekarska. Osoby starsze są bardziej wrażliwe na skutki utraty płynów i elektrolitów, zwłaszcza jeśli wymiotują i przyjmują diuretyki. W przypadku łagodnego odwodnienia skuteczne może być picie wody lub innych płynów. Pacjenci powinni wypić jak najszybciej przynajmniej 1–1,5 l płynu. W pozostałych sytuacjach niezbędna jest pomoc lekarska i wyrównywanie zaburzeń wodno-elektrolitowych pod kontrolą badań. Nawadnianie należy prowadzić płynami o odpowiednim składzie – woda, herbata, cola lub soki nie zawierają odpowiedniej ilości elektrolitów, a z uwagi na zawartość dużych ilości cukru (soki), a także aminofilin (cola) mogą wręcz nasilać biegunkę.

Odpowiedni skład elektrolitowy posiadają  doustne sole nawadniające, nazywane również doustnymi płynami nawadniającymi – DPN (ang. oral rehydration salts ORSs). Można je stosować już od najmłodszego wieku, także u niemowląt, kobiet w ciąży i osób w podeszłym wieku.  Zawierają jony sodu, potasu oraz cytryniany i dwuwęglany, niezbędne w wyrównywaniu kwasicy. Glukoza również stanowi istotny składnik, ponieważ jest transporterem dla jonów sodu i w konsekwencji wody przez błonę śluzową jelit. Udowodniono też, że elektrolity najlepiej wchłaniają się w jelitach w obecności glukozy. Nie może jej jednak być za dużo. Jeśli roztwór z uwagi na nadmiar glukozy stanie się hipertoniczny, będzie miał odwrotne do zamierzonego działanie. Optymalnym stężeniem glukozy jest ok. 20 g/l płynu, gdyż osmolarność nie powinna przekraczać ok. 270 mOsm/l. Współczesne badania pokazują, że powinno być ono nawet nieco niższe. Skład doustnych soli nieznacznie różni się w poszczególnych produktach, ale wszystkie są przeznaczone do korygowania utraty płynów i dyselektrolitemii w biegunce łagodnej oraz umiarkowanej. Rehydratacja doustna może być zalecana dla pacjenta w każdym wieku, nawet jeśli wymaga ona konsultacji z lekarzem. Doustne płyny nawadniające są dostępne w saszetkach, do rozpuszczenia w wodzie. Istotne jest, aby przygotować roztwór o objętości dokładnie takiej jak w zaleceniach (zwykle 200 ml), ponieważ nadmiernie nasycony będzie hiperosmolarny i spowoduje dodatkową utratę wody, nasilając biegunkę i odwodnienie. Według aktualnych zaleceń WHO w leczeniu ostrej biegunki u dzieci należy stosować tzw. płyn o zmniejszonej osmolarności, zawierający jony Na w stężeniu 75 mmol/l. ESPGHAN zaleca stosowanie tzw. płynów hipoosmolarnych, w których stężenie jonów Na wynosi 60 mmol/l. Z dostępnych w Polsce DPN kryteria te spełniają: Floridral, Gastrolit, Hipp ORS 200, Humana Elektrolit o smaku bananowym i Orsalit. Stwierdzono, że DPN o zmniejszonej osmolarności zmniejszają ryzyko nieplanowanego nawadniania dożylnego, objętość oddawanych stolców i częstotliwość wymiotów.

Doustne płyny nawadniające stanowią znakomity i prosty sposób na poprawę stanu organizmu oraz samopoczucia. Opory pacjentów budzi często ich niezbyt przystępny smak. Warto jednak poinformować chorego, że właśnie skład płynu jest warunkiem powodzenia nawadniania. Dlatego nie należy DPN rozcieńczać, dosładzać ani dodawać do niego słodkich soków. Roztwory najlepiej podawać chłodne i w małych porcjach, w krótkich odstępach czasu. Nie zaleca się jednocześnie picia alkoholu i spożywania suchych pokarmów. W stanie odwodnienia najlepiej skupić się na nawadnianiu, a dopiero po wyrównaniu strat spożywać pokarmy. Wskazane jest także unikanie wysiłku, aby nie nasilać strat elektrolitów z krwi. W przypadku zaburzeń trawienia przebiegających z biegunką zaleca się spożywać ryż, gotowaną marchew, jagody i pieczywo pszenne.

Trwają badania nad płynami nawadniającymi zawierającymi dodatkowo wybrane aminokwasy oraz wielocukry; na razie nie udowodniono, żeby były one istotnie lepsze od standardowego płynu o składzie zbliżonym do zalecanego przez WHO, choć w leczeniu w przypadku biegunki wywołanej cholerą wydają się korzystniejsze. W pozostałych rodzajach biegunek zaleca się płyn standardowy lub zbliżony do niego, najlepiej o nieco obniżonej osmolarności. Pamiętać należy, że płyn nawadniający, mimo że jest bardzo ważny w leczeniu, nie hamuje zwykle samej biegunki.

 

Skład płynu nawadniającego zalecany przez WHO:

  • sód 90 mmol/l (co odpowiada ok. 2 g sodu/l, czyli 200 mg/100 ml),
  • potas 20 mmol/l (ok. 800 mg/l albo 80 mg/100 ml),
  • chlorki 80 mmol/l,
  • cytryniany 30 mmol/l,
  • glukoza 110 mmol/l (20 g/l, czyli 2g/100 ml).

Roztwór cukrowo-elektrolitowy można sporządzić samodzielnie w opisany poniżej sposób.

W litrze wody należy rozpuścić:

  • 3/4–1 łyżeczkę soli kuchennej,
  • 3–8 łyżeczek cukru (korzystniejsza od sacharozy jest glukoza),
  • 0,5 łyżeczki wodorowęglanu sodu,
  • dodać 1 filiżankę soku pomarańczowego (dla uzupełniania niedoborów potasu).

W przypadku braku możliwości nawadniania doustnego lub z powodu braku jego skuteczności, porażennej niedrożności jelit, uporczywych wymiotów, znacznego stopnia odwodnienia lub ciężkiego stanu ogólnego chory może wymagać przyjęcia do szpitala oraz dożylnego wlewu właściwych płynów i elektrolitów. Leczenie dożylnymi wlewami kroplowymi umożliwia szybkie wyrównywanie niedoborów płynowych, pozwala także leczyć zaburzenia metaboliczne w postaci kwasicy oraz korygować deficyt sodu, potasu, wapnia i magnezu.

W nawadnianiu dożylnym stosuje się płyn Ringera, fizjologiczny roztwór soli lub podobne roztwory w szybkim wlewie kroplowym w dawce 20ml/kg masy ciała aż do uzyskania poprawy perfuzji tkankowej i stanu świadomości. U pacjentów osłabionych lub niedożywionych zaleca się dawkę 10ml/kg masy ciała ze względu na ograniczoną zdolność do zwiększenia rzutu serca. Kontynuacją leczenia nawadniającego jest podawanie mieszaniny 5% glukozy z 0,9% NaCl w proporcji 1:1 dożylnie lub DPN 100 ml/kg masy ciała w ciągu 4 godzin. Zaleca się wczesne wprowadzanie DPN dla uzupełniania bieżących strat wody i elektrolitów, ponieważ sprzyja to szybszemu wprowadzeniu żywienia i szybszemu ustępowaniu kwasicy.

Po fazie szybkiego nawodnienia i stabilizacji stanu chorego należy rozpocząć żywienie doustne. W przypadku ciągłej utraty płynów wymagana jest kontynuacja dożylnego lub doustnego uzupełniania płynów zgodnie z przedstawionymi powyżej zasadami. Właściwe nawodnienie spowoduje, że w drugim etapie leczenia pokarmy będą lepiej przyswajane. Pokarm stymuluje regenerację uszkodzeń błony śluzowej jelit oraz wchłanianie wody i elektrolitów, przyspieszając ustępowanie wodnistej biegunki. Korzystna jest dieta oparta na gotowanej skrobi i kaszach (ryż, makaron, ziemniaki, pszenica, owies), wzbogacona o krakersy, banany, jogurt, zupy i gotowane warzywa. Zaleca się też częste spożywanie posiłków o małej objętości, a gdy stolce są już uformowane, należy powrócić do normalnej diety.

 

mgr farm. Artur Rakowski

artykuł z publikacji „świat farmacji”, wydanie styczeń 2014
http://www.aptekamedia.pl/

Polecane
Aktualności
Leki nadal nie tylko z apteki
Patryk Słowik patryk.slowik@infor.pl @PatrykSlowik   Budzący...
21-08-2017
Złoto faraonów
Właściwości nasion czarnuszki są znane już od czasów starożytnego Egiptu – wiele...
21-08-2017
Ratunkowy dostęp do leków na dłużej
Zakończyły się konsultacje projektu ustawy umożliwiającej chorym korzystanie z leków,...
20-04-2016
Stop dla reklamy leków
Spożycie farmaceutyków i suplementów diety jest zdecydowanie za duże. Zdaniem posłów i...
14-04-2016
Galeria
Porada
Właściwości nasion czarnuszki są znane już od czasów starożytnego Egiptu – wiele osób nazywa ją z tego powodu złotem faraonów. Można o niej przeczytać w Biblii i pracach botanika...
szczegóły »
Opracowanie strony - ITB Vega
© ProLab - Wszelkie prawa zastrzeżone